Medicatiebeoordeling als sleutel tot het voorkomen van dubbelgebruik van bisfosfonaten

Het minderen of stoppen van medicatie kan de levenskwaliteit van ouderen verbeteren, met name wanneer geneesmiddelen zijn gestart als gevolg van een voorschrijfcascade [1]. Bijwerkingen van geneesmiddelen worden niet altijd herkend, wat kan leiden tot verkeerde diagnoses en het onnodig starten van nieuwe medicatie [2]. Polyfarmacie vergroot de kans op dergelijke cascades, terwijl een gebrek aan inzicht in de volledige medicatiehistorie ervoor kan zorgen dat farmacotherapiegerelateerde problemen (FTP’s) niet altijd door apothekers worden gesignaleerd [3]. In dit artikel wordt een casus beschreven van een 77-jarige patiënt die gelijktijdig twee bisfosfonaten gebruikte en ondoelmatig werd behandeld voor lage rugpijn.

De patiënt is een 77-jarige vrouw met een complexe medische voorgeschiedenis, waaronder epilepsie, een doorgemaakt herseninfarct, atriumfibrilleren, perifeer vaatlijden en osteoporose. Zij woont zelfstandig in een seniorenflat en ontvangt dagelijkse mantelzorg van familieleden. De patiënt ervaart soms duizeligheid en maakt buitenshuis gebruik van een rollator. Ondanks haar fysieke beperkingen, is de patiënt mentaal scherp en actief betrokken bij haar eigen zorg. Een overzicht van de episodenlijst en actuele medicatie is te vinden in tabel 1 en tabel 2.

Tijdens een recente medicatiebeoordeling, uitgevoerd door de apotheker in opleiding tot specialist (aios), werd ontdekt dat de patiënt ten onrechte gelijktijdig twee verschillende bisfosfonaten gebruikte, namelijk alendroninezuur en zoledroninezuur. Het gelijktijdig gebruik van deze middelen, dat ruim een jaar had geduurd, is niet nodig en potentieel schadelijk. Dit dubbelgebruik werd pas opgemerkt tijdens het medicatiegesprek met de patiënt, omdat zoledroninezuur – voorgeschreven door de specialist – via het ziekenhuis werd toegediend en niet zichtbaar was voor de openbare apotheek, aangezien deze medicatie niet was gedeeld via het Landelijk Schakelpunt (LSP).

Tijdens het gesprek gaf de patiënt aan zich zorgen te maken over mogelijke interacties tussen haar anti-epileptica en andere geneesmiddelen. Daarnaast gaf de patiënt aan graag te willen stoppen met pantoprazol, maar dat zij (erge) maagklachten en zure oprispingen ervaarde op de dagen dat ze alendroninezuur gebruikte.

In overleg met de huisarts werd besloten om per direct alendroninezuur te staken. Deze aanpassing leidde tot een significante vermindering van de maagklachten bij de patiënt. Ook werd de mogelijkheid besproken om de dosering van pantoprazol te verlagen, gezien de wens van de patiënt om dit geneesmiddel af te bouwen en het feit dat zij buiten de dagen van alendroninezuurgebruik geen dyspeptische klachten ervaarde. Hoewel de patiënt de voorkeur uitsprak voor volledig staken, werd geadviseerd de dosering te halveren naar pantoprazol 20 mg, gezien haar medische voorgeschiedenis en het gebruik van andere risicomedicatie zoals acenocoumarol en citalopram.

Naar aanleiding van de medicatiebeoordeling en het overleg met de huisarts is de patiënt gestart met fysiotherapie, gecombineerd met manuele therapie, ter behandeling van haar chronische pijnklachten (atypische lage rugpijn). Zij ervaarde met name uitstralingspijn in het been, wat haar dagelijks functioneren beperkte.

Sinds de patiënt eenmaal per week fysiotherapie volgt, merkt zij een duidelijke verbetering. De pijn in haar been is verminderd en ze voelt zich mobieler. Hierdoor is zij inmiddels gestopt met het gebruik van kortwerkend oxycodon. Dit vermindert het risico op bijwerkingen, zoals een verhoogd valrisico, en draagt bij aan haar algehele welzijn.

Tijdens de medicatiebeoordeling werd vastgesteld dat de patiënt gelijktijdig twee verschillende bisfosfonaten gebruikte, wat niet alleen onnodig maar ook potentieel schadelijk was [1]. Deze casus illustreert dat medicatieoverzichten in de huidige zorgpraktijk niet altijd actueel en compleet zijn, waardoor patiënten en zorgverleners hier niet volledig op kunnen vertrouwen. In dit geval was het dubbelgebruik ontstaan doordat zoledroninezuur in het ziekenhuis werd toegediend en niet was geregistreerd in het LSP, terwijl alendroninezuur door de huisarts werd voorgeschreven. De casus benadrukt daarmee het belang van een volledig en actueel medicatieoverzicht, met name wanneer medicatie vanuit verschillende (openbare en ziekenhuis-) apotheken wordt verstrekt [4]. Deze bevinding sluit aan bij de maatschappelijke discussie rondom het huidige opt-in-systeem van het LSP [5].

De casus bevestigt daarnaast dat regelmatige medicatiebeoordeling bij ouderen met multimorbiditeit en polyfarmacie, uitgevoerd door openbaar apothekers, kan bijdragen aan het voorkomen van overgebruik van medicatie en daarmee de kans op bijwerkingen kan verminderen [6]. Uit eerder onderzoek blijkt dat medicatiebeoordelingen leiden tot minder farmacotherapeutische problemen, een doelmatigere inzet van geneesmiddelen en een vermindering van doseringen of het aantal gebruikte geneesmiddelen [7].

In deze casus resulteerde het stoppen van het dubbelgebruik van bisfosfonaten in een significante verbetering van de maagklachten, wat leidde tot een betere kwaliteit van leven voor de patiënt. Daarnaast werd, in overeenstemming met de wens van de patiënt, de dosering van pantoprazol verlaagd en het gebruik van kortwerkend oxycodon gestaakt. Dit is een belangrijke stap in het verlagen van het valrisico, een bekend en relevant risico bij ouderen [8]. Deze casus accentueert daarmee de centrale rol van de openbaar apotheker in het signaleren van geneesmiddelgerelateerde problemen en laat zien dat besluitvorming en uitvoering idealiter plaatsvinden in nauwe samenwerking tussen de openbaar apotheker en de voorschrijvende artsen [3,6]. Bovendien benadrukt deze casus het belang van consultvoering door de openbaar apotheker, waarbij de wensen en verwachtingen van de patiënt actief worden meegenomen in het behandelplan [7].

Tot slot laat deze casus zien dat het bevorderen van medicatieverificatie en interprofessionele samenwerking kan bijdragen aan het voorkomen van problemen zoals voorschrijfcascades en dubbelmedicatie.

De casus van deze patiënt laat zien dat de gegevensuitwisseling in het huidige zorgsysteem tekortschiet in het waarborgen van veilige en doelmatige farmacotherapie. Tegelijkertijd benadrukt deze casus de waarde van medicatiebeoordelingen voor het optimaliseren van de farmacotherapie en het verbeteren van de gezondheid van patiënten. Openbaar apothekers vervullen hierin een centrale en onmisbare rol, maar worden gehinderd door een gefragmenteerd zorgsysteem waarin gegevensuitwisseling en interprofessionele communicatie tussen zorgverleners onvoldoende zijn geborgd.